Schenking van Apothekerspotten

De Musea Maaseik mochten in het najaar van 2016 enkele apothekerspotten in ontvangst nemen. Deze waren door familieomstandigheden elders terechtgekomen, maar stamden oorspronkelijk wel uit de oudste privé apotheek van België op de Markt te Maaseik. Ze zijn dus nu weer "thuis".

 P TAMARINDOR CONF:ALKERM U:LAURI

Deze potten dragen elk een ander opschrift en herbergden verschillende kruidenmengsels. Zo is er eentje met het opschrift "P TAMARINDOR" (Pulpa Tamarindorum). Op een andere pot kan je "CONF:ALKERM" (Confectio Alkermes) lezen en dan is er nog eentje die verwijst naar "U:LAURI" (Urguentum Lauri). De benamingen van deze producten klinken ons nu raar in de oren, maar onze Maaseiker apothekers werkten er dagelijks mee. Het zijn allemaal producten die in de drogisterij of in de apotheek als geneesmiddel verwerkt werden. Zo verwijst de eerste aanzet dan ook naar pillen of poeder, naar zalf, konfijt of siroop, ...

De meest opzichtige uit het rijtje is CONFECTIO ALKERMES, dat verwijst naar konfijt gemaakt van het kermesinsect. Een preparaat uit drachtige vrouwtjes van de Kermes schildluis (Kermes ilicis). De luizen worden ondergedompeld in azijn en gedroogd, waarna er een rode stof uit gewonnen wordt. Deze schildluis leeft op de groenblijvende kermeseik rond de Middellandse Zee.

Van schildluizen tot "zenuwfterkte"
Voor medicinaal gebruik kende de kermesschildluis verschillende toepassingen. De aanduiding van Confectio - konfijt op deze pot wijst al op een zekere toedieningswijze. Zo wordt er ook in verscheidene Pharmacopaea gewag van gemaakt. Zo zou de Confectio Alkermes samen met kaneel, een tikkeltje goud en andere ingrediënten bepaalde krachten hebben. De bestanddelen werden vermalen tot een fijn poeder en verwerkt tot een konfijt en een electuarium (stroopachtige stof): "Het verfterkt krachtig het hert en de herffenen, herftelt de geeften en de verloore krachten, belet de flauwtens en zwymelingen, verdryft de melancholie, en vervrolykt". Of voor "vallende ziekte, duizeling en zenuwsfwakte". (lees de f als s)
Doorheen de tijd is in de medische wereld echter het ingrediënt kermesschildluis langzaam vervangen door andere preparaten. Tot voor kort kende men in de geneeskunde nog het gebruik in homeopatische druppels, maar deze zijn ondertussen ook in onbruik geraakt.

Van schildluizen tot de mooie Euphemia
Deze stof werd sinds vroegere tijden o.a. ook gebruikt als kleurstof. In de Bijbelse tijden zijn er reeds berichten over een rode kleurstof die men uit schildluizen haalde. Ook de Oude Egyptenaren, Grieken en Romeinen gebruikten het pigment reeds om wol, leer en zijde stoffen te verven. Zo zijn (figuren op) de gewaden van Egyptische mummies, o.a. die van Euphemia, een vrouw uit de Egyptische elite, tentoongesteld in het KMKG te Brussel, gekleurd met deze verfstof. Daarnaast werd het pigment ook gebruikt in allerhande verven voor kunstschilders.
Het produceren van deze kleustof was een zeer omslachtig proces en dus zeer duur. Het hoeft ons dus niet te verwonderen dat dit kostbaar ingrediënt vooral weggelegd was voor de rijke klasse. Het mooie, dieprood was dus de kleur van koningen, keizers, vorsten en edellieden. Maar sinds de ontdekking van Amerika en het gebruik van cochenille als kleurstof uit de Zuid-Amerikaanse schildluis, is het gebruik van kermes al snel naar de achtergrond verdrongen. Cochenille was dieper van kleur, had een groter kleurend vermogen en was lichtbestendiger dan kermes.

Wij eten ze nog steeds ... de schildluis
Schildluizen worden ook nu nog steeds gebruikt als kleurstof (E120) voor consumptiemiddelen. Zo zijn rode vruchtendrankjes - yoghurtjes - ijsjes - snoepjes niet alleen rood van de vruchten maar van ... 
Ook in de cosmetica in rode lippenstift, rouge, ... vind je deze kleurstof terug.

Bronnen:
Analytical Chemistry for Cultural Heritage - Kikirpa - Archeonet - Encyclodedie - Pharmacopeae - cultuurplanten, Jan van Dingenen - 2007 - https://radio2.be/aha/vegetarier-drink-geen-fristi?q=eten-en-drinken/vegetarier-drink-geen-fristi/   

Contactinformatie